Nakazawa (3)

Maar ook het narratieve raamwerk dat om de ingebedde herinnering staat in I saw it onderstreept het belang van mentale beelden. De strip begint als de volwassen Nakazawa overvallen wordt door een herinnering aan zijn moeder. Daarna volgt zijn levensverhaal volgt in flashback.

De strip eindigt ook weer op dit moment, in het vertelheden. Nu wordt het gezicht van de moeder weergegeven als een mentaal beeld, dat verschijnt boven het hoofd van Nakazawa. En dan, in een moment van 'closure' dat de twee verhaallijnen van de strip samenbreng (de lijn van de getuigenis van de bom en Nakazawa's wording tot tekenaar), de uitroep: "I'll draw cartoons about the atomic bomb, damn it! I'll fight it and destroy it through cartoons."

De getuigenis die de strip levert wordt daardoor gepresenteerd als een daad van trouw blijven aan de doden. Door strip te tekenen, zo hebben we eerder ontdekt, blijft Nakazawa trouw aan de nagedachtigenis van zijn vader (zie de post hiervoor). Maar door strips over de bom te tekenen wreekt hij ook zijn moeder: ("I'll fight it and destroy it through cartoons!!") Maar, zoals het plaatje rechtsboven suggereert, dit betekent in eerste instantie trouw blijven aan een mentaal beeld. Op de laatste pagina zien we het mentale beeld van de moeder verschijnen. Zij spreekt haar zoon nu aan: "Cartoons are the path you've chosen, Keiji. Do your best by it." Keiji antwoordt: "I will, Mama, I will."

De strip - een verhaal over een traumatische gebeurtenis en over de wording tot striptekenaar - wordt gepresenteerd als onderdeel van een innerlijke dialoog van Keiji met zijn overleden moeder. Het is ingebed in een moment waarin hij haar stem en haar gezicht op roept, waardoor hij zich aangesproken en aangekeken weet. Deze hallucinatie (afgebeeld op het bovenste plaatje) stelt hem niet alleen gerust (Keiji rookt, glimlacht en zegt 'I will, Mama. I will!), maar het stelt hem in staat afscheid te nemen. Op het laatste plaatje loopt Keiji weg. Het stoplicht is op groen gesprongen. Hij kan in beweging komen en de stagnatie achter zich laten. Hij kan oversteken. We zien zijn silhouette en lezen, nu in de derde persoon: "And so stands life at present for one Keiji Nakazawa, a cartooning fool who somehow makes a living from his comics."

Nakazawa (2)

Hillary Chute stelt in Disaster Drawn, terecht, dat de voorloper van Nakazawa's Barefoot Gen, de korte strip I Saw It, een dubbel verhaal vertelt.

Het is in de eerste plaats natuurlijk een getuigenis van het bombardement op Hiroshima, dat Nakazawa als kind meemaakte. De strip begint met een expliciete genre-indicatie. Als Nakazawa het water in tuurt en bij zijn weerspiegeling zichzelf introduceert bij de lezer door zijn naam, geboortedatum en geboorteplaats te noemen, en hij legt uit dat wat volgt een ooggetuigenis is. (En ook de titel 'I saw it' is ondubbelzinnig)

Maar daarnaast, zo vervolgt Chute, vertelt de strip een tweede verhaal. Het gat ook over Nakazawa's ontwikkeling tot mangaka. Hij staat uitgebreid stil bij het moment waarop hij in 1946 het werk van Tezuka ontdekt.

Manga vormde, zo laat hij zien, een manier om de werkelijkheid te ontvluchten. Hij ging, a.h.w. op in de plaatjes. "I was totally absorbed."

Het duurde niet lang voordat hij zelf begon te tekenen.

Nakazawa vertelt vervolgens hoe hij obsessief meedeed aan wedstrijden uitgeschreven door kranten en tijdschriften en laat daarmee zien hoe belangrijk de manga-subcultuur was voor de generatie tekenaars die opgroeide tussen de ruines. (Vergelijkbare scenes spelen een rol in de autobiografische strip van generatiegenoot Tatsumi). Maar, zo laat de strip zien, tekenen is voor Nakazawa meer dan een vlucht. Het is ook een manier om in contact te blijven met zijn vader, die ook tekende. Als hij terug gaat naar het ouderlijk huis om de botten van zijn vader op te halen ontdekt hij daar ook zijn tekenmateriaal en hij realiseert zich dat hij nooit zal leren tekenen van zijn vader.

Het frappante is echter dat de vader eerder in de strip wel degelijk een korte tekenles gegeven heeft aan de zoon. Hij leert hem om van krullen soldaten te maken.

Dit is in mijn ogen (en ook in die van Chute) een sleutelmoment. De vader leert de zoon niet zo maar een techniek, maar een hele specifieke techniek. Hij doceert een vorm van tekenen aan die niet gebaseerd is op waarnemen, kijken, maar op het oproepen van een optische illusie. Hij laat zien hoe een reeks van krullen bij de kijker het idee van een groep soldaten kunnen oproepen. M.a.w. hij doceert hoe een lijntekening niet zozeer (mimetisch) representeert, maar een mentaal beeld oproept bij de kijker. De lijn is een partituur voor het oog. I saw it en het latere Barefoot Gen laten zien dat Nakazawa deze les goed heeft verteerd. De strip is getekend in een schematische stijl, die ondanks de titel niet zozeer de beelden weergeven die Nakazawa zag als ooggetuige, maar die zich richt op de mentale beelden die hem daarna blijven bespoken. De beelden zelf, zo stelt hij, waren immers onzichtbaar voor hem. De explosie zelf verblindde hem.

En ook later, toen hij weer kon kijken zag hij, in feitte, niets. Hij was emotioneel volkomen murw.

De beelden die hij tekent zijn dan ook niet zozeer realistisch-mimetische ooggetuigenissen, het zijn in het narratieve raamwerk van I Saw It de herinneringen hieraan, de mentale beelden. Typerend voor de beelden (die het latere oeuvre van Nakazawa zullen gaan domineren) is dat het gaat om figuren die hun contouren zijn verloren: gesmolten mensen, verminkte gezichten - m.a.w. figuren die nog maar net aan herkenbaar en leesbaar zijn als menselijke figuren.

M.a.w. de strip lijkt (impliciet) te stellen dat de tekenstijl van de strip verschilt van andere vormen van representaties omdat de beelden die het oproept niet zozeer representaties zijn, maar eerder lijken op mentale beelden. Vandaar dat het medium in staat is om niet alleen te getuigen van de gebeurtenissen, maar ook van het type beelden dat deze gebeurtenis heeft achtergelaten bij de getuige.